M10D 215,072 MHz Zadzwoń do studia 41 200 20 20 
O tych wydarzeniach przez wiele lat nie wolno było mówić, bowiem świętowano „wyzwolenie” Skarżyska-Kamiennej. Dziś już można, ale brakuje nam pełnej wiedzy. W kolejnej odsłonie magazynu śledczego Radia Kielce przedstawiamy historię obrony
12 stycznia 1945 r. znad Wisły ruszyła ofensywa Armii Czerwonej nazwana operacją wiślańsko-odrzańską lub ofensywą styczniową. Tempo natarcia zaskoczyło nawet sowieckich dowódców.
Niestety do dziś wiele osób uważa, że dzięki ofensywie reszta znajdujących się pod okupacją ziem polskich została wyzwolona. Nie jest to prawda! Po zajęciu Polski przez Sowietów zmienił się jedynie okupant, a władze „na ostrzach bagnetów” zdobyły siły kolaborujące z Moskwą. Nowy okupant już w kolejnych dniach rozpoczął aresztowania.
Niewiele osób wie, że pierwotnie rozpoczęcie ofensywy planowano na 20 stycznia. Alianci zachodni, którzy mieli trudności z powstrzymaniem nacierających wojsk niemieckich w Ardenach, zwrócili się o pomoc do Sowietów. Ponoć z prośbą do Józefa Stalina zwrócił się osobiście Winston Churchill.
Jeszcze mniej osób wie, że gdy ruszyły sowieckie czołgi, w wielu miejscach oddziały Polskiego Państwa Podziemnego podjęły działania przeciwko Niemcom. Nie jest naszym celem pomniejszanie daniny krwi sowieckich żołnierzy, ale nie chcemy, aby fałszowano naszą historię i przykrywano ją całunem milczenia.
Wywiad przemysłowy w niemieckim zakładzie „Hasag”
Wydarzenia które są celem naszego dziennikarskiego śledztwa rozegrały się w Skarżysku-Kamiennej w styczniu 1945 roku. Aby je zrozumieć musimy w skrótowy sposób przedstawić opisywanych bohaterów.
W końcu października 1939 r. ppor. inż. Franciszek Przeździecki przyjął pseudonim „Konrad” i zorganizował w Kielcach z pracowników przemysłu zbrojeniowego podległą sobie organizację, która do historii przeszła jako grupa „Konrada”, później Samodzielna Grupa Przemysłowa i wreszcie Okręg Przemysłowy „Centrum” (w ramach Polski Niepodległej i Armii Krajowej). W kwietniu 1942 r., na mocy odgórnego porozumienia Franciszek Przeździecki „Konrad”, włączył organizację w skład AK.
Do struktur Okręgu Kielce Armii Krajowej bezpośrednio wcielono okręg liniowy Polski Niepodległej, a Okręg Przemysłowy „Centrum„, ze względu na swoją specyfikę, uzyskał specjalny status. Zachowując dużą samodzielność, ma w dalszym ciągu zajmować się wywiadem przemysłowym.
W Skarżysku-Kamiennej działał obwód o kryptonimie „C-II”, którego komendantem był Roman Suligowski „Jastrząb”. Działalność organizacji skupiona była na dawnych zakładach amunicyjnych, które podczas okupacji przyjęły nazwę „Hasag” – samym zakładem zajmiemy się na końcu tekstu.
Szefem grupy wywiadu technicznego na terenie zakładu pozostaje inżynier Paweł Mamica, ale struktury podzielone są w inny sposób. Por. inż. Piotr Piotrowski „Wojtek” zostaje dowódcą wszystkich struktur działających w zakładach „Hasag”. Jego zastępcą zostaje plut. Czesław Skrzypek „Lampart”. Struktura ta ma zajmować się sabotażem, a podczas powstania ma stanowić grupę ochrony fabryki.
Na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku Okręg Kielce AK przystępuje do realizacji planu powstania powszechnego. W tym samym czasie konspiratorzy z pionu wywiadu przemysłowego przechodzą z działań sabotażowych do zadań ochronnych. Ma to związek z wywożeniem przez Niemców maszyn i przygotowaniami do wysadzenia zakładu.
„Jastrząb” wzywa zaufanych ludzi
W ostatnich miesiącach 1944 r. Skarżysko i cały wschodni pas kielecczyzny stały się pasem przyfrontowym o ogromnym nasyceniu wojskiem. Nieustannie trwały łapanki, ale wielu pracowników zakładów wywieziono też razem z ewakuowanymi maszynami.
Łączność pomiędzy strukturami konspiracyjnymi była utrudniona, ale dowódcy pamiętali, że głównym zadaniem Okręgu Przemysłowego „Centrum” (wywiad przemysłowy) była ochrona zakładów. Struktury „C-II” wprowadzone zostały w stan czujności, kiedy zaobserwowano przygotowania Niemców do wysadzenia zakładu w powietrze. W zakładzie pojawiły się grupy saperów, przygotowano też odpowiednie zapasy ładunków wybuchowych.
Z chwilą, kiedy ruszyła ofensywa styczniowa Armii Czerwonej, Roman Suligowski „Jastrząb” ogłosił mobilizację -nastąpiło to prawdopodobnie 14 stycznia1945 roku. Konspiratorzy ze Skarżyska wiedzieli, że Niemcy tuż przed wejściem Sowietów będą chcieli wysadzić w powietrze pozostałości zakładu. Odpowiednie informacje dotarły do okolicznych struktur, a zaufanie wypracowane przez wiele lat wspólnej działalności w konspiracji było rękojmią ich wykonania. „Jastrząb” prosił poszczególnych dowódców o przysłanie na koncentrację żołnierzy uzbrojonych w broń maszynową i pistolety.
Mimo iż trudno było dotrzeć do wielu ludzi i wydobyć broń z magazynów w określonym czasie, w pobliżu mogiły na Brzasku stawiło się kilkudziesięciu żołnierzy AK. Dotarli tam w nocy z 15/16 stycznia. Dysponowali kilkoma ręcznymi karabinami maszynowymi, kilkunastoma pistoletami maszynowymi i granatami.
Za pośrednictwem Michała Czumy „Czar” (zastępca Suligowskiego mieszkający na Kolonii Robotniczej) jeszcze tej samej nocy rozlokowano ich na strychach domów w Kolonii Robotniczej. Mieli stamtąd doskonały wgląd na bramę wjazdową do zakładu. Widzieli też samochody, o których wiedziano, że zwierają materiały wybuchowe przeznaczone do niszczenia na terenie zakładu wybranych obiektów.
Konspiratorzy podjęli też działania na terenie samego „Hasagu”. Już dawno utworzony był oddział samoobrony, który liczył około 80-ciu żołnierzy. Głównymi postaciami w tym przypadku byli por. Piotr Piotrowski „Wojtek” i plut. Czesław Skrzypczak „Lampart”. Pilnie śledzili oni poczynania Niemców i rozdzielili zadania poszczególnym żołnierzom.
Zanim nadeszła Armia Czerwona
17 stycznia rankiem, po 27 godzinach oczekiwania, nastał dla żołnierzy Armii Krajowej czas próby. Przebywali oni w murowanych budynkach Kolonii Robotniczej. Mieli stąd dobry wgląd na podejście do zakładu. Ze względu na fakt, że Niemcy zniszczyli wcześniej most nad Kamienną na ulicy Legionów, spodziewano się, że niemieccy żołnierze nadejdą ulicą Cmentarną.
-Ten teren wyglądał wtedy trochę inaczej. Nie było oczywiście alei Jana Pawła II i ronda. Kolonia Robotnicza otoczona była parkanem. Wobec zniszczenia mostu można było tu dojść ulicą Cmentarną, ale zapewne posterunki obserwacyjne AK usytuowane w blokach kolonii zobaczyły Niemców już z daleka – opowiada nam Artur Buńko, regionalista i jednocześnie pracownik Muzeum Orła Białego, z którym odwiedzamy miejsce, gdzie rozegrały się wydarzenia.
-Żołnierze Armii Krajowej zajęli prawdopodobnie stanowiska za murem cmentarnym i w okolicy budynku przychodni, która przecież wtedy istniała – dodaje.
Nadchodząca ulicą Cmentarną grupa minierów została ostrzelana. Niemcy nie wiedzą, kto do nich strzela, ale zdają sobie sprawę, że ofensywa już ruszyła. Boją się, że mogą to być już sowieckie oddziały. Minierzy wycofali się ulicą Cmentarną do kolejnych ważnych dla siebie obiektów. Nad rzeką Bernatką biegły dwa mosty: żelazny na torach linii kolejowej Skarżysko-Końskie i znajdujący się po sąsiedzku drewniany most na szosie Starachowice-Końskie (okolice dzisiejszego przecięcia ul. Legionów z torami).
-Niestety nie wiemy jaką drogą doszli tam Niemcy. Na starej mapie znajdują się dwa mostki na końcu ulicy Cmentarnej, ale nie wiemy, czy one wtedy istniały – wyjaśnia Artur Buńko.
– Być może minierzy musieli przejść rzekę mostem tartacznym – dodaje.
Niezależnie od trasy dojścia Niemcy nie wysadzili mostów na Bernatce, bowiem idący ich śladem żołnierze AK ostrzelali ich. Strach przed nadchodzącym frontem sprawił, że zaniechali oni wykonania rozkazu i odeszli na zachód.
Jedynie innej grupie niemieckich minerów udało się wykonać rozkaz i wysadzili oni most drogowy nad rzeką Kamienną znajdujący się na drodze Skarżysko – Kielce w Rejowie.
„Hasag” historia prawdziwa
Już na zakończenie naszego śledztwa warto także przybliżyć historię zakładu, która w dostępnych materiałach przedstawiana jest często w fałszywym świetle.
Przedsiębiorstwo powołane zostało w 1922 r., a od 25 sierpnia 1924 r. działało pod nazwą Państwowa Fabryka Amunicji. W 1926 r. na rynek trafiła pierwsza partia amunicji.
Z chwilą zajęcia Polski przez Niemców w 1939 roku zakład przekazano pod bezpośrednie kierownictwo niemieckich holdingów i wielkich przedsiębiorstw. Fabryką w Skarżysku-Kamiennej rozporządzały początkowo dwie firmy – Hugo Schneider A.G. oraz Röchling. Z dniem 1 września 1940 roku koncern Rochlinga zrzeka się komisarycznego nadzoru nad swoją częścią fabryki i przekazał ją pierwszej z firm. Odtąd zakład funkcjonował pod nazwą Hugo Schneider Aktiengesellschaft Munitionsfabrik, choć w skrócie mówiono na niego „Hasag” (skrót od pierwszych liter).
Okupantowi przyświecał jeden zasadniczy cel: zakład ma wytwarzać największą ilość amunicji przy jak najmniejszych kosztach. Wytwarzano tu: pociski artyleryjskie, przeciwlotnicze, naboje karabinowe (typu „Mauser”) oraz pistoletowe (typu „Vis”), granaty przeciwpancerne, części do zapalników oraz ładunki saperskie. Ze względu na asortyment zakład miał pierwszeństwo w otrzymywaniu surowców i środków transportowych.
Koncern Hasag zatrudniał początkowo tylko Polaków około 7 tysięcy osób. Wzrost zapotrzebowania sprawił, że w kolejnych latach zwiększono zatrudnienie do 10 tysięcy osób. Polacy utworzyli także na terenie zakładu struktury konspiracyjne sabotujące produkcję zbrojeniową – tematowi temu poświęcimy osobne dziennikarskie śledztwo.
„We wrześniu 1942 r. robotników polskich zastąpiono żydowskimi i okupanci stworzyli obóz pracy przymusowej” – czytamy na jednej z ważnych stron internetowych.
Niestety zapis ten jest kłamstwem. Polacy byli w zakładzie zatrudnieni do ostatnich dni okupacji. Faktem jest natomiast, że aby ograniczyć koszty, niemieccy oprawcy sprowadzili do skarżyska jeszcze „tańszą” siłę roboczą.
Latem 1942 roku utworzyli oni w Skarżysku pierwszy w Generalnym Gubernatorstwie „obóz zakładowy” (Betriebslager). Zarządzał nim niemiecki zakład za pośrednictwem straży zakładowej. Tym samym zgrupowani w obozie Żydzi byli własnością firmy. Początkowo wykonywali oni jedynie prace porządkowe. W październiku 1942 roku podjęto decyzję o ich zatrudnieniu na wydziałach produkcyjnych. Za swoje prace nie otrzymywali wynagrodzenia, a jedynie minimalne racje żywnościowe. W szczytowym momencie, w marcu 1944 roku, „obóz zakładowy” liczył około 9 tysięcy robotników żydowskich.
W lipcu 1944 roku podjęto decyzję o likwidacji fabryki. Przesuwający się na zachód front spowodował rozpoczęcie masowych rozstrzeliwań ludności żydowskiej z obozu zakładowego. Miało to pomóc w zacieraniu śladów dokonywanych tam zbrodni.
Ze skarżyskiej fabryki wyprowadzono ponad 1,5 tysiąca urządzeń, maszyn i materiałów służących do produkcji. Represje dotyczyły także polskich robotników. Po wstępnej selekcji sformowano z nich trzy grupy i rozwieziono więźniów do obozów w Częstochowie, Lipsku i Buchenwaldzie gdzie przeniesiono produkcję.
