M10D 215,072 MHz Zadzwoń do studia 41 200 20 20 
STANISŁAW STASZIC - WIZJONER I PATRIOTA
Cykl audycji i podcastów w Radiu Kielce poświęconych Stanisławowi Staszicowi, który wywarł wielki wpływ na rozwój Polski
Stanisław Staszic / źródło: Biblioteka Narodowa, polona.pl
W 2026 roku przypada 200. rocznica śmierci Stanisława Staszica, jednej z najważniejszych postaci polskiego oświecenia. Chcąc upamiętnić postać niezwykłego uczonego, pisarza, filozofa, reformatora, człowieka, który wierzył, że rozwój kraju opiera się na wiedzy, pracy i nowoczesnej gospodarce, na mocy uchwały Sejmu RP Stanisław Staszic został patronem 2026 roku.
Z tej okazji na radiokielce.pl oraz na podcasty.radiokielce.pl publikujemy cykl podcastów poświęconych Stanisławowi Staszicowi. Będziemy przyglądać się jego działalności z różnych perspektyw – naukowej, społecznej i gospodarczej – pokazując, jak szerokie było spektrum jego zainteresowań i jak wielki wpływ wywarł na rozwój Polski. Przyjrzymy się jego pasjom, wizjom i projektom, ale odczarowujemy również Stanisława Staszica – nie pokażemy postaci z pomników, kart encyklopedii czy pożółkłych rycin, ale człowieka, który chodził po świętokrzyskiej ziemi, tu przebywał i realizował swoje wizje.
Jeden człowiek może zmienić bieg historii całego regionu?
23 marca o podróżach naukowych Stanisława Staszica opowie dr Cezary Jastrzębski z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego. 13 kwietnia profesor Jerzy Szczepański z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego przybliży jego działalność przemysłową. 4 maja dr Jan Główka z Muzeum Historii Kielc opowie o edukacji i powstaniu Szkoły Akademiczno-Górniczej. 25 maja profesor Marzena Marczewska zajmie się językiem Stanisława Staszica, a 15 czerwca dr Anna Fijałkowska-Mader z Państwowego Instytutu Geologicznego przybliży jego dokonania w dziedzinie geologii.
Premierowe odcinki audycji „Wizjoner i patriota – Rok Staszica w Radiu Kielce” w poniedziałki (od 23 marca do 15 czerwca 2026 r.) o godz. 17:15. Słuchaj na 101,4 MHz, online oraz jako podcast.
STANISŁAW STASZIC - WIZJONER I PATRIOTA
Stanisław Staszic, uważany przez niektórych za dziwaka, wyśmiewany z powodu skąpstwa, prawdziwego uznania doczekał się dopiero po śmierci. 20 stycznia br. minęła 200. rocznica jego śmierci.
Badaczom nie udało się ustalić dokładnej daty urodzenia Stanisława Staszica. Został ochrzczony 6 listopada 1755 roku w kościele pw. Św. Janów w Pile, więc zapewne przyszedł na świat dzień lub kilka dni wcześniej. Pochodził z mieszczańskiej rodziny, jego dziadek i ojciec byli burmistrzami Piły. Po pierwszym rozbiorze Polski, gdy to miasto przypadło Prusom, Staszic stał się formalnie poddanym króla pruskiego. Wykształcenie zdobył w seminarium duchownym w Poznaniu, a pogłębił je podczas studiów w Lipsku, Getyndze i Paryżu. Przyjął święcenia kapłańskie, ale prowadził świecki tryb życia. W 1781 roku został nauczycielem i wychowawcą dzieci Andrzeja Zamoyskiego, jednego z bardziej wpływowych magnatów polskich tamtej epoki, który w początkach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego był kanclerzem wielkim koronnym.
Praca na dworze Zamoyskiego ułatwiła Staszicowi podróże zagraniczne. Podczas jednej z pierwszych wypraw – w latach 1790-1791 – zobaczył między innymi Rzym, Neapol i znajdujący się wtedy akurat w fazie aktywności Wezuwiusz. Z notatek, jakie sporządził, można się sporo dowiedzieć zarówno o miejscach, które odwiedził, jak i o poglądach autora. Rzymem, a właściwie merkantylnym nastawieniem jego gospodarzy, był rozczarowany.
„Zatrzymano nas w bramie. Rzecz obrażająca każdego, kto myśli. Trzysta mil jadąc, chcąc odwiedzić miejsce i ciało św. Piotra, zamiast gościnności od następcy tego świętego odbieramy w bramie napaść od zbirów, którzy nie puszczają nas – nawet jak w krajach despotów – do domu, ale prosto zamiast do miejsca łaski, prowadzą do miejsca zdzierstwa, do celni, gdzie wszystko powtórnie przez godzinę rozrzucają, plądrują, psują, zamki odbijają. (…) Ja przecież, więcej pobożny, opuściłem wszystko, posłałem do celni powóz, a sam zaraz najpierwszy poszedłem odwiedzić ciało święte, to jest kościół św. Piotra.”
Stanisław Staszic / rys. Józef Holewiński / źródło: Biblioteka Narodowa, polona.pl
Inicjator Staropolskiego Okręgu Przemysłowego
Wzorem Zamoyskiego, który był jedną z ważniejszych postaci w obozie próbującym dokonać reformy Rzeczpospolitej, Staszic też się zaangażował w sprawy publiczne. Okazją był obradujący od 1788 roku Sejm, później nazwany Czteroletnim. Swoje poglądy Staszic przedstawił w 1790 roku w „Przestrogach dla Polski”. Szansą na wzmocnienie kraju były jego zdaniem centralistyczne rządy.
Stanisław Staszic nie był jedynie teoretykiem w dziedzinie polityki. Sam realizował swoje idee na gruncie społecznym. W 1816 roku założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie. Było ono swego rodzaju spółdzielnią zrzeszająca początkowo ponad 300 gospodarzy. Chłopi zostali zwolnieni z pańszczyzny, każdy posiadał własne gospodarstwo. Wszyscy byli zobowiązani do wzajemnej pomocy, szczególnie w wypadku klęsk żywiołowych. W wielkiej polityce wspierał reformy Sejmu Czteroletniego, które miały na celu wzmocnienie polityczne, gospodarcze i militarne Rzeczpospolitej. W latach 1807-1824 zajmował się edukacją. Był członkiem Izby Edukacyjnej, Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Współtworzył warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Ufundował jego siedzibę i przewodniczył mu od 1807 roku. Był współorganizatorem Uniwersytetu Warszawskiego w 1816 roku i Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach, która mieściła się w północnym skrzydle Pałacu Biskupów Krakowskich.
Stanisław Staszic przyczynił się do rozwoju przemysłu i górnictwa. Nie tylko inicjował powstanie Staropolskiego Okręgu Przemysłowego w regionie świętokrzyskim czy odnowienie tradycji górnictwa węgla kamiennego na terenie dzisiejszej Dąbrowy Górniczej, ale sam zajmował się badaniami geologicznymi. Uważany jest za pierwszego polskiego geologa. W 1815 roku wydał dzieło „O ziemiorództwie Karpatów”. W 1818 roku został odznaczony Orderem Orła Białego. Jest patronem około dwustu szkół w Polsce, a także Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Ma swoje pomniki w kilkunastu miastach, w rodzinnej Pile aż dwa, a oprócz tego muzeum swojego imienia.
W wygłaszanych nad mogiłą panegirykach chwalony był jako „wzorowy urzędnik”, „dobry i prawy obywatel”, „przyjaciel ludu”, „wzorowy syn ojczyzny” i „rzadki dobroczyńca”. Ten ostatni nieformalny tytuł nadano mu, gdy się okazało, że w testamencie część majątku podzielił między fundusze założycielskie domu zarobkowego dla ubogich i Szpitala Dzieciątka Jezus, pomnik Mikołaja Kopernika, Instytut Głuchoniemych i Szpital Marcinkanek. Wykonawcy testamentu znaleźli w mieszkaniu zmarłego worki ze złotymi monetami. Po przeliczeniu okazało się, że ich wartość to sześć całorocznych ministerialnych pensji Staszica. Takie uposażenie pobierał on w ostatnich latach życiach jako minister stanu Królestwa Polskiego. Wcześniej był ministrem stanu i członkiem Izby Edukacyjnej za czasów Księstwa Warszawskiego, a po nastaniu Królestwa Polskiego – zastępcą ministra oświaty.
Stanisław Staszic / rys. Jędrzej Brydak / źródło: Biblioteka Narodowa, polona.pl
Pierwszy polski kapitalista
Osoby ze znacznie większymi od niego dochodami często były zadłużone po uszy, ale Staszic z mieszczańską zapobiegliwością, którą wyniósł z rodzinnego domu, nie tylko nigdy nie żył ponad stan, ale potrafił pieniądze zainwestować – przeważnie lokując je na bankowych lokalach. Z tego powodu Staszic bywał nazywany pierwszym polskim kapitalistą. Jak sam wyjaśnił, pierwsze większe kwoty zaoszczędził dzięki dobrym zarobkom u Zamoyskiego.
„Przez lat siedemnaście w tym domu zostając, nie potrzebowałem czynić żadnych na siebie wydatków, mając wszystkie po temu wygody; a przy tym ciągły, a zawsze jednakowy sposób mojego życia nie zdalał mię nigdy od szczupłych, a raz na zawsze obranych dla mojej osoby potrzeb. Miałem dawniejszego majątku kilka tysięcy czerwonych złotych. JW. (Jaśnie Wielmożna) Ordynatowa Zamoyska, która wielu innych w jej domu zasłużonych opatrzyła losy, stała się również i dla mnie dobroczynną. Darowała mi dwakroć sto tysięcy złotych. Te pieniądze, równie jako dawniejszy mój majątek i to, co przez rządną oszczędność zebrałem sobie, starałem się umieścić w różnych domach”.
Stanisław Staszic zmarł 20 stycznia 1826 roku. W jego pogrzebie wzięło udział podobno aż 14 tysięcy Warszawiaków, a całą – 13-kilometrową – trasę sprzed pałacu przy Krakowskim Przedmieściu, który dziś nosi jego imię, aż na cmentarz na Bielanach trumnę nieśli członkowie Towarzystwa Przyjaciół Nauk i akademicy. Staszic sam to miejsce spoczynku sobie upatrzył – podczas spacerów. Prosty grobowiec do dziś znajduje się przy dawnym kościele kamedułów.
Staropolski Okręg Przemysłowy
Staropolski Okręg Przemysłowy to położony na obszarze województw świętokrzyskiego, mazowieckiego i łódzkiego najstarszy okręg przemysłowy w Polsce. Obejmuje tereny Gór Świętokrzyskich, doliny rzeki Kamiennej, Płaskowyżu Suchedniowskiego, Przedgórza Iłżeckiego, a częściowo także Garbu Gielniowskiego. Główne ośrodki przemysłowe to Kielce, Końskie, Ostrowiec Świętokrzyski, Starachowice i Skarżysko-Kamienna.
Powstanie i rozwój przemysłu w tym regionie było możliwe dzięki korzystnym warunkom naturalnym – obfitość i dostępność złóż surowców mineralnych, rozległości lasów niezbędnych do dostarczania drewna do wypału oraz występowaniu licznych rzek i korzystnego ukształtowania terenu.
Rozkwit przemysłu rozpoczął się w drugiej połowie XVIII wieku, głównie w północnej i centralnej części regionu i trwał w pierwszej połowie XIX wieku – przede wszystkim we wschodniej i centralnej części regionu, gdzie z inicjatywy Stanisława Staszica i Ksawerego Druckiego-Lubeckiego (a następnie Banku Polskiego) podjęto zadanie uprzemysłowienia kraju lokując czy przebudowując i odnawiając wiele fabryk w obrębie Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Najciekawszym przedsięwzięciem był plan „ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej” realizowany od 1818 roku. Niektóre z fabryk przetrwały i pracowały do czasów niedawnych, np. zakład metalurgiczny z wielkim piecem w Starachowicach, zakład metalowy w Maleńcu, warsztaty i młyn w Wąchocku czy też zakład w podkieleckim Białogonie.
Do końca XIX wieku Staropolski Okręg Przemysłowy był wiodącym ośrodkiem hutnictwa żelaza, przemysłu metalurgicznego, środków transportu, maszyn, materiałów budowlanych, ceramiki szlachetnej. Wówczas znaczenie okręgu spadło na rzecz intensywniej rozwijającego się Zagłębia Dąbrowskiego opartego na węglu kamiennym.
