M10D 215,072 MHz Zadzwoń do studia 41 200 20 20 
Twórca oryginalnego słownictwa, prekursor spółdzielczości i ojciec polskiej turystyki wysokogórskiej – od tych mniej znanych stron można było poznać wielkiego Polaka podczas debaty „200 lat inspiracji – wpływ myśli Stanisława Staszica na rozwój regionu świętokrzyskiego”. Wydarzenie odbyło się w Ośrodku Myśli Patriotycznej i Obywatelskiej w Kielcach.
Moderatorem spotkania był historyk i regionalista dr Cezary Jastrzębski, który wyjaśnił, że temat najkrócej można zawrzeć w haśle „Stanisław Staszic 2.0”. – 200 lat temu mieliśmy do czynienia z wybitną osobowością – zapewniał.
Jak zaznaczył Cezary Jastrzębski, zwykle ograniczamy naszą wiedzę na temat Stanisława Staszica do reform Sejmu Wielkiego, albo do geologii, tak ważnej w przypadku naszego regionu. Tymczasem była to postać wielowymiarowa.
– Dlatego chcemy przypomnieć także jego dokonania i jego dzieła w niszowych, jakby się wydawało, sprawach. Wydaje mi się, że w wielu regionach Staszic jest dobrze znany z tego, o czym zapominamy u nas, czyli np. nazywany jest ojcem polskiej turystyki wysokogórskiej i tak rzeczywiście jest traktowany w tych wysokich górach. Przyjmuje się, że jego pobyt na Łomnicy w 1805 roku rozpoczął właśnie polską turystykę wysokogórską – przypomniał.
W debacie udział wzięli: dr hab. Anna Fijałkowska-Mader reprezentująca Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, Oddział Świętokrzyski, prof. Marzena Marczewska – językoznawczyni z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, prof. Jerzy Szczepański – historyk, prof. Andrzej Szplit z ekonomista Akademia Nauk Stosowanych oraz dr Jan Główka – były dyrektor Muzeum Historii Kielc.
– Wystarczy obserwować język, by powiedzieć, kim ta osoba jest – powiedziała prof. Marzena Marczewska, językoznawczyni. Jaki obraz Stanisława Staszica wyłania się z jego prac?
– Na pewno wielka indywidualność, uparty. Stworzył np. reguły ortograficzne, których nikt nie przestrzegał. Ale na pewno zainspirował tym późniejszych kodyfikatorów, bo wskazał, że ortografia, czyli coś, co jest wspólnego nam wszystkim, jest bardzo ważna – opisywała.
Marzena Marczewska dodała, że Staszic miał tendencję do porządkowania pewnych rzeczy, co znalazło odzwierciedlenie również w języku.
– Był niesamowicie kreatywnym człowiekiem, wymyślał nowe słowa, które nie tylko weszły do języka technicznego, związanego z górnictwem, ale w ogóle miał zwyczaj tworzenia różnego rodzaju złożeń i zrostów, np. ziemiorództwo. Poza tym był słowianofilem i uwielbiał język starocerkiewnosłowiański. Uważał, że to jest podstawa i też tworzył wyrazy na bazie tego, co wiedział z języka białoruskiego czy rosyjskiego – mówiła.
Jednym z najbardziej znanych słów, które powinno się kojarzyć ze Stanisławem Staszicem jest „pióropusz”, który dostosował do języka polskiego, tłumacząc z niemieckiego.
– Cenił polszczyznę, ale te zapożyczenia mu nie przeszkadzały. Uważał, że to język łączy naród, decyduje o tożsamości narodowej, ale uważał, że trzeba korzystać ze zdobyczy innych – powiedziała prof. Marzena Marczewska.
Z kolei o Stanisławie Staszicu jako wielkim patriocie i ekonomiście mówił prof. Andrzej Szplit. Jak zaznaczył, tę część opowieści można by zatytułować „Kilka żywotów wybitnego Polaka”.
– Po studiach w seminarium duchownym wyjechał za granicę. Najpierw do Niemiec. Rozczarowany poziomem kształcenia na tamtejszych uniwersytetach, wyjechał do Paryża, gdzie zapoznał się z czołowymi przedstawicielami oświecenia. Był zafascynowany filozofią Jeana-Jacquesa Rousseau, jego przypowieścią, że człowiek rodzi się wolny, a potem wszędzie są kajdany. Wobec tego poszukiwał umowy, która będzie podstawą do tworzenia racjonalnego państwa. I ta myśl, która przyświecała mu przez całe życie, nałożyła się na działalność gospodarczą – opowiadał.
Adam Szplit zaznaczył, że za granicą Staszic zapoznał się też z dwoma czołowymi wtedy kierunkami ekonomicznymi: merkantylizmem i fizjokratyzmem.
– To widać w jego dziełach: „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego” oraz w „Przestrogach dla Polski”. W obu przestrzegał przed utratą suwerenności, a jako powód tego wiedział nierówności społeczne, przede wszystkim w niewoli chłopstwa, ale też w braku uprawnień dla mieszczan. Natomiast po trzecim rozbiorze Polski skupił się na poszukiwaniu jedności Polaków. Znajduje to odzwierciedlenie w dziele „Ród ludzki”, w którym zawarł tezy w pewien sposób zapożyczone od Rousseau. Społeczeństwo dzielił na trzy grupy: społeczeństwo pierwotne, feudalne i idealne. To społeczeństwo idealne realizował w swoich dobrach hrubieszowskich, gdzie przyznał chłopom ziemię. Tym samym można powiedzieć, że był prekursorem spółdzielczości – zaznaczył.
Więcej o Stanisławie Staszicu jako ekonomiście i orędowniku przedsiębiorczości będzie można się dowiedzieć podczas wykładu prof. Adama Szplita, który odbędzie się 11 marca w Muzeum Historii Kielc.
Debata i wykład są częścią projektu „Świętokrzyskie Wykłady Staszicowskie” i wpisują się w obchody Roku Stanisława Staszica 2026. Organizatorami są: Muzeum Historii Kielc oraz Kieleckie Towarzystwo Naukowe.
