Ja jestem częścią owej siły

Lokalność, która ma cechy uniwersalności, to wielki skarb teatru. Kielecka scena dramatyczna znana jest z tej lokalności i może to jest przyczyną rosnącego z roku na rok prestiżu Teatru imienia Stefana Żeromskiego. Daleko szukać, spektakle których fabuła osadzona jest w miejscowościach regionu świętokrzyskiego, powstałe całkiem niedawno do tekstów, albo specjalnie napisanych na zamówienie teatru, albo książek, które akurat się ukazały a na scenę bardzo szybko zostały zaadoptowane także przez samych autorów, powstało kilka i jakimś wcale nie dziwnym trafem stały się głośne w Polsce, w każdym razie w różnych rankingach ktytyków teatralnych mieszczą się bardzo wysoko, niemal najwyżej. Tak jest z „Protestem kieleckim” Julii Nowak i Jakuba Skrzywanka, tak ze „Skórą po dziadku” Mateusza Pakuły, tak z „Potokiem” Jolanty Janiczak i Wiktora Rubina i wreszcie tak pewno będzie z „Profesorem” Grzegorza Walczaka.

Lokalna historia wychodzi poza opłotki Kielc i granicę Kielecczyzny, mówi o historii i mentalności nie lokalsów a po prostu nas, Polaków, ludzi kształtowanych wspólnymi dziejami i co tu dużo mówić, wspólnymi krzywdami. Kielecki dziennikarz „Gazety Wyborczej” Grzegorz Walczak napisał reportaż o pochodzącym z Kielecczyzny nietuzinkowym przestępcy, wynalazcy i producencie narkotyków, który sam za przestępcę się nie uważa. Reportaż okazał się na tyle ciekawy i inspirujący, że rozrósł się do wersji książkowej opublikowanej przez autora trzy lata temu, a książka z kolei stała się kanwą scenariusza teatralnego Anny Wakulik dla spektaklu wyreżyserowanego przez Jana Hussakowskiego. Krótko mówiąc uniwersalizm opowieści o rzeczywistym, genialnym chemiku, który chałupniczo produkował doskonałej jakości „dopalacze” zbiegł się ze znaną na całym świecie fikcyjną historią równie genialnego chemika z filmu „Breaking Bad” uważanego za jeden z najlepszych seriali telewizyjnych wszechczasów. Zbieżność jest przypadkowa, ale to tym bardziej potwierdza jakąś ogólną prawidłowość, którą można później interpretować etycznie. Taką próbę podjął autor reportażu, taką podjęli twórcy spektaklu.

Rozważany jest dylemat o antycznym wręcz, platońskim rodowodzie, czyli na ile transcendentalia mogą sytuować się obok zła. Czy piękno, dobro i prawda leżą obok chciwości, wyzysku i śmierci? Autorka scenariusza powtórzyła chronologiczny ciąg opowieści o życiu Ryszarda J. jak z nieprzeciętnie utalentowanego dziecka i studenta poprzez koleje losu silnie związane z transformacją ustrojową Polski przeradza się we współpracownika bandytów. Te dwa skrajne etapy życia mają też odzwierciedlenie w spektaklu we wprowadzeniu dwóch postaci bohatera, jako młodego człowieka, przed którym całe życie (Oskar Jarzombek) i dojrzałego, głównie pensjonariusza zakładów karnych, czyli kogoś, kto de facto swoje życie zaprzepaścił (Jacek Mąka). Obaj aktorzy są w kreowaniu postaci bardzo przekonujący i wiarygodni, pomagają w tym scenografia i kostiumy Joanny Walisiak, która również perfekcyjnie wykorzystała możliwości, jakie stwarza artystom nowoczesna kielecka scena.

Zmiana scenografii jest więc dynamiczna, wszystko dzieje się na naszych oczach, scenografka korzysta głównie z wysokości i głębokości sceny tworząc monumentalne tło obok ciasnych przestrzeni wyłaniających się z zapadni. To balansowanie na ekstremach idealnie współgra z emocjonalnym, rozedrganym emocjonalnie przebiegiem fabuły. Scenografia miejscami jest bardzo realistyczna jak skarżyskie czy kieleckie mieszkania, ale też umowna, jak cela więzienna, gmach sądu czy zagraniczne miejsca pobytu bohatera. Przestrzenie te zbudowane są nie tylko dosłownie, idealnie kreuje je też reżyseria światła Moniki Stolarskiej, projekcje wideo Piotra Bontrona wreszcie ambientowe opracowanie muzyczne samego reżysera. Obok rozedrgania emocji spektakl ma też swój wyraźny rytm, powtarzające się sekwencje z narastającą amplitudą wybuchającą ogłaszaniem kolejnego wyroku. To pulsowanie właśnie jest niezwykle uniwersalnym opisem zarówno przypadkowości jak i konsekwencji wyborów i działań w życiu każdego człowieka.

Poza głównymi bohaterami Jan Hussakowski obsadził pozostałych aktorów przydzielając im po kilka ról, co w teatrze nie jest niczym oryginalnym, ale w tym przedstawieniu wyraźnie buduje charakterystykę głównego bohatera w dwóch postaciach. To gombrowiczowskie „ja” gdy wszyscy inni są tylko swoistym tłem dla „geniusza”, choć każda z postaci tętni swoim własnym życiem, przejrzyście zbudowanym charakterem, bywa że tragicznym, częściej nieco komicznym, wręcz karykaturalnym. Jak zwykle doskonały jest Dawid Żłobiński, który wciela się w transcendentną postać swoistego prekursora i mentora głównego bohatera czyli Alexandra Shulgina, ale też w osoby z „realnego” świata bohatera i w każdą z tych postaci wnosi indywidualny rys, podobnie inni aktorzy, musiałbym wymienić wszystkich po kolei łącznie z pełnym ekspresji i naturalnej młodości udanie debiutującym na kieleckiej scenie Damianem Pelcem.

To bardzo porządnie zrobiony spektakl, przemyślany, precyzyjny i, o czym była mowa na samym początku, po prostu uniwersalny, choć jak przystało na kielecką scenę, mający wyraźny lokalny rodowód. Jest w tym spektaklu wykorzystany najbardziej znany fragment „Fausta” Goethego z dialogu tytułowego bohatera z Mefistofelesem. Ten sławny cytat przerobiony a rebours brzmiałby: „Ja jestem częścią owej siły, której władza pragnie dobro zawsze czynić, a zło sprowadza”. I to jest niestety nasza medialna codzienność, to „Faust” nie tragiczny, a banalny. Polecam.

Ryszard Koziej