M10D 215,072 MHz Zadzwoń do studia 41 200 20 20 
Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu? Gdyby szukać korzeni rozwoju cywilizacji przemysłowej na ziemi Świętego Krzyża, to ślad na pewno poprowadzi do Italii. Tak było w średniowieczu, gdy włoscy zakonnicy docierali w dorzecze Nidy i Pilicy i tu budowali zalążki przemysłu. A już z pewnością tak było w XVII wieku gdy dotarł na nasze ziemie niejaki Jan (Giovanni) Gibboni.
W połowie siedemnastego stulecia Gibboni opuścił urokliwe Bergamo, by stać się właścicielem największych zakładów metalowych w kieleckich dobrach biskupów krakowskich. Należał do nielicznej grupy cudzoziemców, którzy w całej historii naszego kraju otrzymali indygenat, czyli polskie szlachectwo. Gibboni jest twórcą potęgi hutniczej Bobrzy i Samsonowa. Unowocześnił zakłady już wcześniej produkujące tu broń i amunicję. Cieszył się uznaniem polskich królów, otrzymywał od nich liczne ulgi i przywileje. Jego zasługi dla Staropolskiego Okręgu Przemysłowego były ogromne.
Ruiny Zakładów Wielkopiecowych w Bobrzy / Fot. Robert Felczak – Radio Kielce
Skąd włoscy hutnicy w SOP?
Jak wyjaśnia historyk Dariusz Kalina, Gibboni przybył do Polski na zaproszenie rodziny Cacci, mieszkającej w parafii Tumlin. Tam właśnie około 1599 roku biskup krakowski Jerzy Radziwiłł ufundował kościół parafialny, który miał charakter świątyni dla górników i hutników, podobnie jak kielecki klasztor na Karczówce.
– Byli sprowadzeni w celu unowocześnienia procesu produkcji broni w polskich zakładach – mówi Dariusz Kalina. – Następca biskupa Radziwiłła, Bernard Maciejowski, odnowił zezwolenie umożliwiające ludziom wszelkiej nacji i pochodzenia wolne osiedlanie się i prowadzenie na naszym terenie robót górniczych. Włosi, z którymi związany był Jan Gibboni, zajmowali się na ziemi świętokrzyskiej wydobyciem i wytopem rud żelaza. Gibboni dodał do tej działalności występujące tu również rudy ołowiu.
Kielce. Kościół p.w. św. Karola Boromeusza na Karczówce / Fot. Wiktor Taszłow – Radio Kielce
Na przełomie XVI i XVII wieku na ziemiach polskich wprowadzano zmiany technologii wytopu żelaza.
– Do tego czasu działały unowocześnione, ale jednak starożytne dymarki, tymczasem – jak mówił na naszej antenie, w audycji „Moc historii”, doktor Cezary Jastrzębski – wielkim przełomem w produkcji żelaza była technologia pochodząca z Bergamo, którą siłą rzeczy znał Jan Gibboni. – Były to rewolucyjne zmiany, w wielu miejscowościach naszego regionu rozpoczęto budowę pieców w technologii bergamowskiej, która umożliwiała ciągły wytop żelaza – mówił historyk.
Wazowie potrzebują broni, Gibboni się bogaci
Pierwsze informacje dotyczące pobytu Jana Gibboniego w regionie świętokrzyskim pojawiają się w 1631 roku. Wtedy Aleksander Szembek zrzekł się na jego korzyść kuźnicy żelaza i huty ołowiu w Samsonowie. Ślady huty można znaleźć w okolicy stawu zlokalizowanego przy drodze prowadzącej w stronę Odrowąża.
Samsonów – Ruiny Huty „Józef” / Fot. Wiktor Taszłow – Radio Kielce
Nie ulega wątpliwości, że rozwój zakładów metalurgicznych w Staropolskim Okręgu Przemysłowym związany był ze zbrojeniami. W 1633 roku Jan Gibboni został serwitorem królewskim, co oznaczało, że nie podlegał ani sądom miejskim ani jurysdykcji cechu. Razem z Bernardem Servallim otrzymał też prawo produkcji żelaza i stali oraz wyrobów metalowych, w tym broni.
Po śmierci króla Stefana Batorego, przez niemal sto lat na ziemiach polskich panowała dynastia Wazów.
– W tym czasie, wypełnionym częściej wojnami niż okresami spokoju, Wazowie dążyli do odzyskania tronu szwedzkiego i temu podporządkowali całe swoje panowanie w naszym kraju. Niezliczone konflikty zbrojne wymagały broni i amunicji. W związku z tym zakłady Gibboniego były bardzo potrzebne, ponieważ przyjmowały wiele zamówień na produkcję uzbrojenia. Najwyraźniej sprostał on temu zadaniu, o czym najlepiej świadczy jego rozszerzająca się działalność w regionie – mówi Dariusz Kalina.
Samsonów – Ruiny Huty „Józef” / Fot. Wiktor Taszłow – Radio Kielce
Problemy? Tylko chwilowe
Nic też dziwnego, że Jan Gibboni cieszył się protekcją ówczesnych władz. Otrzymywał różnego rodzaju przywileje, łącznie z dożywotnimi, a to z kolei pozwoliło mu poważnie inwestować. W Samsonowie i w Umrze (zwanym wtedy Humer albo Hamer) wybudował nowy, wielki piec.
W 1634 roku instygatorzy, czyli oskarżyciele publiczni biskupa krakowskiego, oskarżyli jednak przemysłowca między innymi o pustoszenie lasów. Na pewno coś tu było na rzeczy. W technologii wielkopiecowej do wytopu żelaza było potrzeba bardzo dużo paliwa, a wówczas było nim jedynie drewno.
Samsonów – Ruiny Huty „Józef” / Fot. Wiktor Taszłow – Radio Kielce
W życiorysie Jana Gibboniego pojawia się bardzo dużo informacji na temat kolejnych zezwoleń, których udzielał mu biskup krakowski Jakub Zadzik. W 1636 roku hierarcha potwierdził Gibboniemu i jego żonie dożywocie na kuźnicy Michałowej w Samsonowie, czyli tej, którą uzyskał od Szembeków oraz dożywocie na kuźnicy Humer („z nowozałożoną hutą ołowiu od wdowy po Janie Caccim”). Są również dokumenty potwierdzające, że biskup Zadzik w 1639 roku powierzył Gibboniemu zarząd komory ołowiu w Kielcach.
Jak wynika z inwentarza biskupich dóbr kieleckich z 1645 roku Jan Gibboni posiadał wtedy kuźnicę Bobrza z wielkim piecem, kuźnicę Humer, Kołomań, Samsonów (też z wielkim piecem), kuźnicę suchyniowską, Światełek. Pod Ćmińskiem posiadał hutę szkła Kołomań, a także wsie: Bobrza, Ćmińsk, Kołomań, Tumlin, część Zagnańska.
Samsonów – Ruiny Huty „Józef” / Fot. Wiktor Taszłow – Radio Kielce
W 1654 roku Jan Gibboni otrzymał indygenat, czyli akt przyjęcia do stanu szlacheckiego. Nobilitacja odbywała się w uznaniu wielkich zasług obcokrajowca i połączona była ze złożeniem przysięgi na wierność Rzeczpospolitej. W całej polskiej historii indygenat przyznano przedstawicielom jedynie 413 rodów zagranicznych.
Dom w centrum Kielc
Jan Gibboni początkowo mieszkał u teścia w Ćmińsku, gdzie zachowały się podziemia „zameczku” Cacciów. Później, w związku z przejęciem komory ołowiu w Kielcach, zmuszony był zakupić parcelę w mieście. Wszystko wskazuje na to, że znajdowała się ona przy ulicy Dużej, pod obecnym numer 7. Na kupionej parceli zbudował dom z dębu, ale w podwórzu wzniósł kamienne piwnice, o grubych na trzy łokcie murach z zachowaną także studnią, kutą w skale. Woda i piwnice potrzebne mu były nie tylko w gospodarstwie domowym, zapewne również do czynności przemysłowych.
Herb Jana Gibboniego
Herb Jana Gibboniego / Fot. pl.wikipedia.org
Na tarczy dzielonej w pas, w polu górnym, czerwonym, pół orła czarnego z dziobem złotym, w polu dolnym, zielonym, miecz srebrny z rękojeścią złotą, między dwoma kogutami walczącymi, naturalnymi. Klejnot: nad hełmem w koronie ramię zbrojne, trzymające pistolet srebrny. Labry: czerwone, podbite zielonym.
Jan Gibboni zmarł 4 grudnia 1669 roku. Pochowany jest zapewne w kościele w Borkowicach, tym samym gdzie pochowano sławnego regionalistę i dziejopisa księdza Jana Wiśniewskiego. Jak twierdzi Dariusz Kalina niewykluczone jednak, że pragnął być pochowany w Tumlinie.
Kościół św. Stanisława w Tumlinie / Fot. Wiktor Taszłow – Radio Kielce
W nawie kościoła św. Stanisława w Tumlinie, przy tęczy, znajduje się ołtarz boczny z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej. Z odnalezionej przez historyka oryginalnej kroniki parafii tumlińskiej wynika, że około 1632 roku obraz ten zakupił w Bergamo Jan Gibboni i podarował parafii w momencie konsekracji kościoła.
Kościół św. Stanisława w Tumlinie. Obraz Matki Boskiej Śnieżnej. Z kroniki parafii tumlińskiej wynika, że ok. 1632 roku obraz ten zakupił w Bergamo Jan Gibboni i podarował parafii w momencie konsekracji kościoła / Fot. parafia-tumlin.pl
