M10D 215,072 MHz Zadzwoń do studia 41 200 20 20 
Wolność? Czym jest? Jak smakuje? Jak ją sobie wyobrażam? Czy istnieje? Najgorsze, że jej nie widzimy, gdy jest. Bo przecież nigdy nie doceniamy tego, co mamy na wyciągnięcie ręki. A przecież doświadczyłam jej braku.
Rok 1981, mam 18 lat, jesień, strajki studenckie. Leśna 16. Przynosimy paczki żywnościowe i ubrania siostrze koleżanki. Ona już studiuje, my jesteśmy w czwartej klasie liceum. Wiem, że dzieje się coś ważnego. Działa komitet strajkowy, nie możemy wejść do budynku. Pamiętam uczucie, że robimy coś zakazanego, kiedy biegniemy z pakunkami. Nie wiemy, co się dzieje w budynku. Zadzwonić nie możemy, bo isnieją tylko telefony stacjonarne. Zgłaszamy przyjście przy drzwiach. Studentom pełniącym funkcję wartowników. Koleżanka do nas wychodzi, podajmy paczkę i szybko odchodzimy. Studenci wydają swoją bibułę. Dostajemy parę egzemplarzy. Z poleceniem, żeby jednak uważać z udostępnianiem. Protestujący domagali się m.in. rejestracji Niezależnego Zrzeszenia Studentów, prawa do swobodnego wyjazdu za granicę, skrócenia służby wojskowej, wprowadzenia niezależności uczelni, wydłużenia studiów do 5 lat. W rezultacie sporo wtedy wynegocjowano, studenci mieli dużo większy wpływ na życie uczelni.
Wtedy, wracając z Leśnej, mam poczucie czegoś, co mnie krępuje, ogranicza i nie daje oddychać. Pamiętam też dziwny strach. Boję się. Boję się o koleżankę i o nas.
Rok 1981, stan wojenny 13 grudnia. Tak, to ten dzień bez Teleranka. W telewizji komunikat Jaruzelskiego i nic więcej. Brak informacji, nikt nie wie, co się dzieje, czym jest stan wojenny. Będzie wojna? Ktoś na nas napadł? Słuchamy „Wolnej Europy”. Wszyscy się boją. Co nas czeka? Moi rodzice są zaniepokojeni, ja też wyczuwam tę ich niepewność. Nie chcą mnie martwić, udają, że wszystko jest w porządku, ale czuję ten strach, który jest udziałem milionów Polaków. Żołnierze na ulicach. Godzina milicyjna od 22.00 do 6.00. Zakaz opuszczania miejsca zamieszkania. Docierają informacje o aresztowaniach. Ludzie między sobą wymieniają informacje. Półgłosem. Szeptem.
Mam wrażenie, że wszyscy są jacyś skurczeni i niepewni. Boją się o siebie, swoje rodziny. Martwią się o przyszłość. Nikt nie wie, ile to wszystko potrwa.
Nie mam studniówki. Godzina milicyjna. Nie pozwolono nam na spędzenie nocy w szkole. To były czasy, gdy studniówki były organizowane wyłącznie w szkołach, z dekoracjami zrobionymi własnoręcznie przez uczniów. Najbardziej oczekiwany bal szkolny. Nie mam żadnych wspomnień związanych z tym dniem, z maturalnym balem. I chociaż upłynęło wiele lat, ciągle czuję, że okradziono mnie z ważnych wspomnień. Że zabrano mi coś cennego.
Lato tego samego roku. Nie ma niczego. Wszystko jest na kartki. W sklepach jest tylko ocet i zielona herbata. A może tylko herbata w zielonych pudełkach? Jakoś utrwaliły mi się we wspomnieniach okna wystawowe udekorowane pudełkami zielonej herbaty. Okna w oczekiwaniu na towar. Na cokolwiek. Kupno szamponu czy pasty do zębów często graniczy z cudem. Sklepy puste. Bieda. Szarość i smutek. Rozmowy telefoniczne są kontrolowane. Nie mam paszportu.
Zaczynam studiować. Będę studiować 5 lat, to jedna ze zdobyczy zeszłorocznego strajku studenckiego. Okazuje się, że po kilku latach do naszej grupy trafia Janusz Kędracki, działacz NZS, internowany przywódca strajków studenckich. Pozwolono mu wrócić na studia. Dla równowagi mamy też w grupie TW „Annę”, tajnego współpracownika, którego zadaniem było obserwowanie studentów. I donoszenie na nas. Dowiadujemy się tego po latach.
Po studiach zostaję na uczelni. Podpisuję list w obronie dra Stanisława Żaka, którego władze chcą wyrzucić z pracy. Okazuje się, że nawet złożenie podpisu pod poparciem może komuś zaszkodzić.
Coś się jednak zmienia. Ludzie mają dosyć.
4 czerwca 1989 roku – częściowo wolne wybory. Znam osobiście kandydata do Senatu. To dr Stanisław Żak. Wybory wygrywa Komitet Obywatelski „Solidarność”. I chociaż komuniści nadal zachowują wpływ na władzę w Polsce, wszyscy mamy świadomość, że tej zmiany już nikt nie zatrzyma. Ludzie zaczynają mieć nadzieję.
Nadchodzi czas wyrzeczeń. Wielki wysiłek. Jeszcze się boję.
Rok 1990. Jestem milionerką, jak wielu Polaków tamtego czasu. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie wynosi wtedy nieco ponad milion starych złotych. Chleb kosztuje około dwóch tysięcy. Ceny rosną w tempie, które trudno dziś sobie wyobrazić. 14 marca 1990 roku GUS informuje o rekordowym wzroście cen w ciągu poprzednich dwunastu miesięcy, a średnioroczna inflacja za cały 1990 rok wynosi około 586 procent. Milion w portfelu nie oznacza bogactwa. Oznacza słabość pieniądza, niepewność i codzienne liczenie każdej złotówki.
Ciągłe reformy. Nowe wyrzeczenia. Zmęczenie i nadzieja mieszają się ze sobą. To czas różnicowania się ekonomicznego społeczeństwa. Czas cwaniaków przejmujących państwowe majątki za bezcen, ale też czas ludzi przedsiębiorczych, którzy dostają swoją szansę. Prywatyzacja. Zamykanie dużych zakładów w Kielcach. Przekształcenia, na które nie wszyscy są gotowi. Powstawanie nowych firm. Mnóstwo małych przedsiębiorców. To oni zbudują nową Polskę.
Jest nowy cel: wejście do Unii Europejskiej. Świat się rozszerza. 1 maja 2004 roku Polska wchodzi do Unii Europejskiej. Średnioroczna inflacja wynosi 3,5 procent. Prawie cud. Jest nadzieja.
A po 2015 roku…
Widzę i słyszę retorykę ugrupowań prawicowych. Coraz częściej myślę o przejawiającej sę tam nienawiści, pogardzie i szczuciu. Myślę o notatkach profesora Michała Głowińskiego o nowomowie, jego uwagach o pisomowie. I coraz dobitniej zaczynają do mnie docierać słowa Victora Klemperera z jego notatnika filologa analizującego LTI, lingua tertii imperii, język Trzeciej Rzeszy. „Słowa mogą być jak maleńkie dawki jadu, a jednak po pewnym czasie wywołują trujące działanie”. Wszystko staje się narodowe, wszystkie instytucje muszą mieć to w nazwie. Jak możemy nie pamiętać ostrzeżeń Klemperera? Powinna nam towarzyszyć refleksja nad tym, kto pisze historię. Warto zastanawić się, kto dla nas nazywa świat. Jak to robi i dlaczego. Nie ma lepszej obrony przed manipulacją, przed fałszowaniem historii, niż wiedza i edukacja. Niż spotkania ze świadkami. Niż czytanie i myślenie.
Dziś znowu się boję.
Nie tak samo jak wtedy. Nie boję się już milicjanta, który zatrzyma mnie na rogatkach miasta. Nie boję się, że nie dostanę paszportu. Nie boję się pustych sklepów, kartek na cukier, kontrolowanych rozmów telefonicznych.
Boję się czegoś innego.
Boję się języka, który najpierw oswaja pogardę, a potem czyni ją czymś zwyczajnym. Boję się słów, które odbierają ludziom twarze, biografie, godność. Boję się śmiechu z „przewrażliwionych”, pogardy dla słabszych, podejrzliwości wobec obcych, niechęci wobec Europy, wolności i solidarności.
Boję się dezinformacji, która nie przychodzi dziś w mundurze. Przychodzi w memie, komentarzu, fałszywym profilu, „niewinnym” pytaniu, podkręconej emocji i powtarzanym tysiące razy kłamstwie. Wiem, że kłamstwo nie musi już przekonać wszystkich. Wystarczy, że zmęczy, skłóci, zniechęci, zatruje język i odbierze ludziom wiarę, że prawda w ogóle istnieje.
Boję się Polexitu. Tego, że można będzie wyprowadzić Polskę z Unii nie jednym dramatycznym gestem, ale powoli: słowo po słowie, kłamstwo po kłamstwie, resentyment po resentymencie. Przez lata zatruwania takich słów jak „Europa”, „sąsiad”, „współpraca”, „solidarność”, „wolność”. Boję się, że wielki projekt wspólnoty można rozmontować nie argumentami, ale lękiem, fałszywą dumą i dobrze opakowanymi półprawdami.
Boję się, że zniszczymy wszystko, co nastąpiło po 4 czerwca 1989 roku. Że zniszczymy daną nam wtedy szansę na normalne życie.
Pamiętam, jak wygląda kraj, w którym człowiek boi się państwa.
Pamiętam, jak wygląda życie za murem.
Pamiętam, jak smakuje izolacja.
Pamiętam, jak pachnie bieda, upokorzenie i brak wyboru.
Dlatego nie jestem w stanie zrozumieć beztroski ludzi, którzy nie rozpoznają symptomów zniewolenia. Dyktatura rzadko przychodzi od razu. Najpierw przychodzi w języku: w pogardzie, w kłamstwie, w powtarzaniu, że „wszyscy kradną”, „wszyscy kłamią”, „nic się nie da zrobić”. Potem przychodzi po instytucje. Potem po ludzi.
Pamiętam strach z czasów komunizmu. Pamiętam strach z czasów PiS. Nie twierdzę, że to były te same lęki. Ale wiem, że oba miały wspólny początek: państwo zaczynało traktować obywatela jak przeciwnika, a język publiczny zaczynał traktować człowieka jak materiał do pogardy. Może dlatego tak trudno mi milczeć. Bo wiem, że wolność nie znika nagle. Najpierw zaczynamy lekceważyć słowa. Potem lekceważymy fakty. Potem lekceważymy ludzi. A na końcu budzimy się w świecie, w którym znowu trzeba się bać. A drugiej szansy możemy nie dostać.
Marzena Marczewska
Nauczycielka akademicka, profesorka Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, prezeska Kieleckiego Towarzystwa Naukowego, Kielczanka.
